Zasady rolnictwa ekologicznego.
Rolnictwo ekologiczne jest systemem produkcji, opartym na wykorzystaniu naturalnych procesów zachodzących w obrębie gospodarstwa. Zgodnie z tą definicją podstawą nawożenia są nawozy organiczne, wytworzone w gospodarstwie, takie jak obornik, kompost, gnojowica, gnojówka, nawozy zielone itp. Nawożenie organiczne może być uzupełnione naturalnymi nawozami mineralnymi. Ochrona roślin przed chwastami, szkodnikami i chorobami opiera się na działaniach profilaktycznych, ograniczających występowanie patogenów, wybór odpowiednich gatunków i odmian roślin uprawnych, prowadzenie odpowiedniego płodozmianu i zmianowania roślin. Jeśli działania te okażą się nieskuteczne, można zastosować biologiczne środki ochrony roślin. Materiał siewny musi być jakości ekologicznej. Zwierzęta hodowlane są karmione paszami własnymi, wytworzonymi w gospodarstwie ekologicznym.
Czego nie wolno ?
Rolnictwo ekologiczne jest systemem wykluczającym stosowanie syntetycznych substancji takich, jak: nawozy sztuczne, chemiczne pestycydy, hormony wzrostu, organizmy modyfikowane genetycznie, nasiona konwencjonalne - szczególnie zaprawiane chemicznie, konwencjonalne pasze itp. Środki te są podstawą innych systemów rolniczych. Brak zastosowania związków syntetycznych nie oznacza jeszcze działalności ekologicznej. Jeżeli skażenie środowiska przekracza przyjęte normy, to najbardziej „ekologicznie” prowadzone gospodarstwo rolne, nie da żywności o wysokiej wartości biologicznej, ponieważ można się spodziewać przekroczenia zawartości substancji szkodliwych dla zdrowia. Dlatego firmy skupujące badają w żywności ekologicznej pozostałości niedozwolonych pestycydów, metali ciężkich, organizmów modyfikowanych genetycznie itp., w zależności od wymagań odbiorcy.
Płodozmian
Najważniejszym elementem dobrze prowadzonego gospodarstwa ekologicznego jest płodozmian. Płodozmiany gospodarstw ekologicznych są rozmaite, o zróżnicowanej liczbie pól, ale powinny znaleźć się w nich:
1. Pole okopowych z dużą ilością nawozu organicznego.
2. Pole zbożowych.
3. Strukturotwórcze pole motylkowych.
Dobrze ułożony płodozmian to nie tylko wyższe plony roślin, lepsza zdrowotność, mniejsze zachwaszczenie, ale w gruncie rzeczy podstawa harmonijnego funkcjonowania całego gospodarstwa ekologicznego. W gospodarstwie ekologicznym najczęściej uprawia się rośliny w mieszankach, najlepiej wielogatunkowych. Bogactwo roślin powiększa się nie tylko w przestrzeni gospodarstwa, lecz i w czasie rozbudowując zmianowanie do 5-7, a nawet kilkunastu jego elementów.
Układając płodozmian należy nie tylko ustalić odpowiednie następstwo roślin po sobie, ale też właściwy odstęp między siewem tego samego gatunku na danym polu. Rotacja płodozmianu w gospodarstwie ekologicznym powinna być długa z dużą liczbą gatunków roślin. Nie zachodzi wtedy niebezpieczeństwo „zmęczenia gleby”. Jedynym problemem mogą być rośliny motylkowe. Rośliny te są głównym źródłem azotu, dlatego powinno być ich w płodozmianie jak najwięcej. Nie można jednak dopuścić do „zmęczenia gleby”. Zjawisko te wywołane jest przez bakteriofagi, które niszczą bakterie brodawkowe na korzeniach roślin motylkowych. Brak brodawek na korzeniach zmusza motylkowe do pobierania azotu z roztworu glebowego, do czego są mało przystosowane. Powoduje to słabe przyrosty u tych roślin a nawet następuje proces ich obumierania.
Żeby zapobiec temu niekorzystnemu faktowi, należy przy dużym wysyceniu płodozmianu motylkowymi, tak dobrać następstwo, by nie powtarzały się zbyt często po sobie te gatunki motylkowych, które współżyją z tym samym szczepem bakterii, ponieważ poszczególne rasy bakteriofagów atakują tylko odpowiadające im szczepy bakterii.
Rośliny motylkowe współżyją z różnymi szczepami bakterii brodawkowych a mianowicie:
lucerna i nostrzyk z Rhizobium melioloti,
koniczyna biała, czerwona i szwedzka z Rhizobium trifolii,
groch, peluszka, wyki, soczewica z Rhizobium leguminosarum,
łubiny, seradela z Rhizobium lupini,
soja z Rhizobium japonicum.
Stąd wynika wniosek, że przy układaniu zmianowania należy unikać nie tylko zbyt częstego następstwa tej samej rośliny po sobie, ale też gatunków współżyjących z tym samym szczepem bakterii brodawkowych. Na przykład: koniczyn nie należy siać po sobie częściej jak 4-6 lat, łubinów i seradeli nie krócej jak co 4 lata, lucerny nie szybciej od liczby lat występowania jej na danym polu. Można natomiast po łubinie wysiać soję, po soi groch, po grochu koniczynę itd. Oczywiście płodozmian z samych motylkowych jest niewskazany, ale poprzedzielanie ich innymi roślinami pozwala na częstszy wysiew tych gatunków. Należy podkreślić, że zjawisko zmęczenia gleby po motylkowych może być nieznaczne lub wcale nie nastąpić, jeśli sieje się je w mieszankach, np. lucernę z trawami. Należy podkreślić, że rośliny motylkowate są głównym źródłem azotu w glebie, wykorzystywanego później przez inne rośliny uprawne. Azot jest przecież najbardziej plonotwórczym pierwiastkiem.
Chwasty
Chwasty są to rośliny występujące na polu wbrew woli rolnika, wpływające na ilość i jakość plonu kultury uprawnej. Wśród roślin zaliczanych do chwastów w rozumieniu rolnictwa konwencjonalnego, znajdują się jednak gatunki korzystne dla roślin uprawnych. Na przykład chaber bławatek i kąkol polny w zasiewach pszenicy, czy fiolek polny w łanie żyta pozytywnie wpływają na wzrost i odporność rośliny uprawnej. Straty przynoszą dopiero wówczas, gdy występują w zbyt dużej liczbie, stając się konkurencją wobec rośliny uprawnej.
Powszechność występowania chwastów zmusza rolnika do ciągłego stosowania zabiegów, które można zsumować w dwie zasadnicze grupy. Pierwsza z nich (metoda profilaktyczna) polega na tworzeniu nieprzyjaznych warunków do wzrostu i rozwoju chwastów a druga na bezpośrednim niszczeniu i usuwaniu tych egzemplarzy, którym udało się wyrosnąć. Wśród działań profilaktycznych najważniejsza rola przypada płodozmianowi. Rośliny uprawne rozmaicie wpływają na stopień zachwaszczenia pól. Można je podzielić na dwie grupy: do kultur odchwaszczających a druga grupa to sprzyjające rozwojowi chwastów. Do pierwszej grupy zalicza się rośliny okopowe i motylkowate. Okopowe są roślinami słabo zacieniającymi pole, dlatego krótkotrwale chwasty nasienne z łatwością znajdują w nich miejsce do swojego rozwoju. Mechaniczne zabiegi pielęgnujące rośliny okopowe skutecznie niszczą wschodzące chwasty, dzięki nim w sposób pośredni niszczona jest również część nasion zalegających w glebie. Okopowe są więc roślinami zmniejszającymi zachwaszczenie gleby. Natomiast, jeśli nie niszczy się wszystkich chwastów w okopowych, to znajdują one wspaniale warunki do swojego rozwoju. Dobrze wynawożona, pulchna gleba, brak konkurencji ze strony rośliny uprawnej powodują, że wyrastają olbrzymie okazy chwastów, dające potężne ilości nasion. Udane okopowe są czynnikiem odchwaszczającym, a zaniedbane stają się rozsadnikiem chwastów. Motylkowe uprawiane w plonie głównym są grupą roślin silnie zacieniających rolę. Nie dopuszczą one do wschodów innych roślin. Zasadniczo nie zmniejszają zapasu nasion chwastów w glebie, ale też nie przyczyniają się do jego wzrostu. Roślinami sprzyjającymi niestety wzrostowi zachwaszczenia naszych pól są zboża. Ta grupa uprawowa słabo zacienia rolę, dzięki czemu chwasty znajdują dla siebie przestrzeń życiową.
Ważną cechą płodozmianu ekologicznego winno być pokrycie roślinami uprawnymi roli przez cały okres wegetacyjny po to, aby chwasty nie znalazły luki, które zazwyczaj skwapliwie wykorzystują. Szybko wschodzą i wydają nasiona. Należy zatem wysiewać, gdzie tylko jest to możliwe międzyplony, nawet wtedy, kiedy nie da to spodziewanego efektu ekonomicznego, w postaci zielonej paszy. Rolnik czasami powinien zasiać nie po to, by zebrać zielonkę, ale wydać pieniądze na zakup nasion tylko w tym celu, żeby nie dopuścić do zachwaszczenia pól i utrzymać glebę w optymalnej gotowości do przyjęcia roślin uprawianych w plonie głównym. Jeśli okres na wysiew międzyplonów jest zbyt krótki, to należy zastosować ściółkowanie gleby kompostem, słomą, zielonką, aby nie dopuścić do wschodów chwastów.
Racjonalne ułożenie zmianowania, z góry przewidujące zmniejszenie stanu zachwaszczenia pól, jest celem dobrze skonstruowanego płodozmianu. Przy takim założeniu można zaryzykować twierdzenie, że sam ekosystem upraw polowych nie pozwoli na wzrost stanu zachwaszczenia.
Oczywiście sam płodozmian nie wystarczy. Do zabiegów profilaktycznych zalicza się też odpowiednią architekturę łanu, szczególnie w kulturach zachwaszczających. Jednym z nich jest zagęszczenie łanu, a więc równomierna i optymalna obsada roślin na całym polu. Zagęszczenie zbóż nie jest niestety zaporą nie do przebycia dla chwastów. Chcąc je ograniczyć, trzeba w łan zbóż wprowadzić rośliny towarzyszące, które zajmują potencjalne miejsce chwastów. Takimi roślinami mogą być wsiewki, szczególnie motylkowych (lucerna chmielowa, koniczyna biała), traw, gorczycy białej, rzepaku itp. Innym sposobem nie dopuszczającym do zachwaszczenia jest uprawa w szerokich rzędach lub pasowa, żeby możliwe były mechaniczne zabiegi odchwaszczające.
Nawozy
Podstawą nawożenia w produkcji roślinnej są nawozy organiczne, wytworzone w gospodarstwie takie jak: kompost, obornik, gnojowica, nawozy zielone.
Do uzupełnienia nawożenia organicznego, w rolnictwie ekologicznym ale tylko jako dodatki a nie podstawowe nawożenie używane są nawozy mineralne (nie sztuczne). Są to głównie mielone skały zasobne w makroelementy, ale nie zawierające substancji szkodliwych. Składniki zawarte w tych nawozach są trudniej dostępne dla roślin, dlatego lepsze ich wykorzystanie jest możliwe, przez wprowadzenie zawartych w nich składników do obiegu biologicznego. Osiąga się to poprzez dosypywanie tych nawozów do kompostu, obornika, gnojowicy. Gorsze efekty są po zastosowaniu ich bezpośrednio do gleby. Listę dozwolonych w rolnictwie ekologicznym nawozów mineralnych, publikuje Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Instytut został upoważniony przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do sporządzenia takiej listy. Na liście tej nie ma nawozów sztucznych.
Choroby i szkodniki
W rolnictwie ekologicznym więcej uwagi poświęca się na profilaktykę, starając się usunąć przyczyny powstawania ognisk chorób i szkodników. Cały ekosystem gospodarstwa ekologicznego musi być nieprzyjazny patogenom, a preferować rozwój i zdrowie roślin uprawnych. Działaniami profilaktycznymi nie zawsze można jednak zatrzymać rozwój agrofagów. Niesprzyjający przebieg warunków pogodowych może pobudzić patogeny do inwazyjnego rozprzestrzeniania. Wtedy należy stosować bezpośrednie zwalczanie biologicznymi środkami ochrony roślin, których lista jest na stronie internetowej Instytutu Ochrony Roślin w Poznaniu. Instytut jest upoważniony przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do sporządzenia listy dozwolonych w rolnictwie ekologicznym środków ochrony roślin.
Nasiona
Materiał siewny i sadzonki roślin w gospodarstwie ekologicznym muszą być jakości ekologicznej. Można wysiewać rośliny rozmnożone we własnym gospodarstwie lub zakupić ale najlepiej jakości ekologicznej. Jeżeli zakup ekologicznego materiału siewnego jest utrudniony, to należy wystąpić do Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa o zezwolenie do wysiewu nasion konwencjonalnych. Nasiona takie nie mogą być zaprawiane chemicznie.
Jak założyć gospodarstwo ekologiczne?
Podejmując decyzję o przestawianiu produkcji w gospodarstwie na metody ekologiczne, należy przede wszystkim zastanowić się jakie rośliny zamierzam uprawiać – czy dotychczasowe, czy wprowadzę nowe gatunki, których jeszcze nie uprawiałem. Rolnik powinien uprawiać te rośliny i chować te zwierzęta, które lubi. Specjalizacja gospodarstwa winna wypływać z wewnętrznego zamiłowania rolnika. Istnieje wtedy pewność, że gospodarstwo będzie dobrze funkcjonowało. Nie może być dobrych gospodarstw ekologicznych, wyspecjalizowanych w uprawie roślin a pozbawionych zwierząt, jak i odwrotnie – ferm hodowlanych bez własnego zaplecza paszowego.
Przestawianie gospodarstwa trwa minimum 2 lata a w przypadku roślin sadowniczych rok dłużej. Okres ten jest potrzebny do wykonania przejść siewnych, w celu wprowadzenia płodozmianu ekologicznego na gruntach ornych, zmiany rodzaju nawożenia i ochrony roślin itp. Gospodarstwo rolne już w pierwszym roku przestawiania jest objęte dopłatami do każdego hektara użytków rolnych. Wysokość dotacji zależy więc od powierzchni gospodarstwa i rodzaju upraw.
Każde gospodarstwo ekologiczne podlega corocznej kontroli, prowadzonej przez jednostkę certyfikującą Ekogwarancja PTRE, dlatego produkty rolnictwa ekologicznego odznaczają się najwyższą jakością, ponieważ każdy etap produkcji od chwili siewu po dostarczenie gotowego produktu konsumentowi, podlega systemowi kontroli. Kontrola jest niezbędna w celu uzyskania przez producenta, przetwórcę, handlowca certyfikatu zgodności, który jednocześnie uprawnia do umieszczania na swoich wyrobach informacji, że jest to produkt jakości ekologicznej.